Sanat Ürününde Nesneden Sisteme Geçiş
1960larda dünyanın her yerinde öğrenci hareketleri suikastler faili meçhul cinayetler üniversite yurt işgalleri izinsiz gösteriler araba devirmeler zamanının her türlü otoritesine karşı bitmek bilmez bir mücadele olduğunu gösteriyordu (yukarıdaki resimde sol üstten sağ alta Fransa, Almanya, Meksika, Türkiye’den fotoğraflar). Bir yanda bu mücadele sürerken diğer yanda bugünkü küresel toplumun temellerini oluşturacak iletişim teknolojileri icat ediliyordu. Ağların ağı internet’in ilk ağı sayılan ARPA Net 1969 yılında Amerika’da dört farklı şehirden birbirine bağlanan dört bilgisayarla hayatına başladı.
Sibernetik Karşılaşma Sergisi Posteri, ICA, Londra 1968
“Sistem”, “yapı”, “işlem” kelimeleri 1960larda Amerika ve Avrupa’da sanat ve kültür alanında sık kullanılmaya başladı, şöyle sergi başlıkları vardı:
- Mekanik Çağın Sonunda Görüldüğü gibi Makina, MoMA, New York 1968
- Sibernetik Karşılaşma: Bilgisayar ve Sanat, Çağdaş Sanat Enstitüsü, Londra 1968
- Information, MoMA, New York 1970
- Sistemler, Whitechapel Galerisi, Londra 1972
Bu dönem aynı zamanda Amerika’da New York’lu sanatçıların ve Bell Laboratuvarı’ndan mühendislerin beraber kurduğu E.A.T (”Experiments in Art and Technology”) kolektifinin ortaya çıktığı dönemdi (1966), bugün dahi aklımızı alacak işler yaptılar. E.A.T belgeseli “9 Evenings” Bill Klüver, Robert Rauschenberg, John Cage gibi ustaların birlikte yaptıkları teknoloji destekli performanslar ve yerleştirmeleri anlatır.
Bu zamanlarda “sistem” toplumun ilgi odağıydı, bir yanda başkan John F. Kennedy hükümet kabinesine ilk defa bir sistem analisti almıştı, diğer yanda sokaklarda gösteri yapan öğrencilerin karşıt olduğu şeyin adı “sistem”di. Sanatçılar dünyayla metaforik ilişki kuran sanat nesnesi fikrinden koparak, yaşanan deneyime eşit olan sanat işleri önermeye başladılar. Sanatçı Cildo Meireles bu dönemi şöyle anlatıyor:
Artık durumların metforik anlatımı (temsiliyeti) ile çalışmayı bırakmıştık, gerçek durumun tam kendisiyle çalışıyorduk… O işlerde artık izole olmuş nesne kültü yoktu; işler ancak toplumda yarattığı kıvılcımlarla var oluyordu.
Gerçek zaman ve mekanda işlerini konumlandırılan sanatçılar ziyaretçilere içinde dolaşabilecekleri senaryolar sunarak estetik sistemler deneyimletmeye başladılar.
Buğulaşma Küpü, Hans Haacke, 1963
Shapolsky et al. Hans Haacke, 1971
Hans Haacke “Buğulaşma Küpü”nde (1963) doğanın fizksel gücünü görünür hale getirmek için teknolojik ve organik işlemleri beraber kullandı. Haacke işlerini “gerçek dünya” süreçleri içinde, yani politik, ekolojik, endüstriyel, finansal dünyaların içinde konumlandırdı. Mesela Haacke New York’da emlakçı Shapolsky’nin şüpheli varlıklarını diyagramlar ve fotoğraflar ile gösteren işi Guggenheim Müzesinde “Hans Haacke: Systems” adıyla sergilenmek üzereyken müzenin direktörleri ile mütevelli heyetleri (bağış kaynakları) arasındaki çıkan anlaşmazlık üzerine sergi iptal edildi, sergiyi savunan küratör müzeden kovuldu (1971).
New York’a Ağıt Hans Haacke, Jean Tinguely, 1960
Jean Tinguely‘in “New York’a Ağıt”ı (1960) MoMA’nın bahçesinde kendini patlatarak yok eden bir kinetik heykeldi. Tekerleklerden zincirlerden buharlı makinalardan ve bir çok rastgele parçadan oluşan mekanik karmaşıklığın estetiğiyle uğraştı işlerinde.
Duvar Çizimleri, Sol Lewitt, 1963
Sol Lewitt duvar çizimlerinde önceden yazdığı geometrik tarifeleri asistanlarına çizdiriyordu. “Kavramsal sanat üzerine paragraflar” (1969) makalesinde şöyle diyordu:
Bir sanatçı kavramsal sanat yapıyorsa, bütün planlama ve kararlar önceden yapılır ve üretim mekanik bir meseledir. Fikir sanatı yapan makine olur.
1960larda yayılmaya başlayan Fluxus akımında da etkinlik (”happening”) tarifeleri yazılıyordu. Bu akımın önemli sanatçılarından Yoko Ono 1961 yılında şöyle bir tarife yazdı.
Bir torbaya delik aç, içini herhangi bir türde çekirdeklerle doldur, ve torbayı rüzgarlı bir yere yerleştir.
Aynı yıl Nam June Paik “Fakir Adam için Kompozisyon”u yazdı:
Bir taksi çağır, kendini içine yerleştir, uzak bir mesafeye git, taksimetreyi gözle.
1960lar ve 1970lerde fluxus, minimalizm, ve kavramsalcılık akımları içinde dolaşan sanatçılar ürettikleri sanat ürünlerinde nesneden sisteme geçmeye başladılar. Sanat nesnesinin gerçek dünyayla sadece metforik ilişki kurmasının verdiği rahatsızlık yeni deneylere yol açtı, gerçek hayatla doğrudan ilişki kurabilmek için ürünlerini sistem olarak konumlandırıldılar.
1960lardan bugüne sosyal, politik, ekonomik, teknolojik, ekolojik –mesela küresel ısınma– dengeler çok değişti. Bugünün dünyası geçmişe göre daha karmaşık, gerçeklik daha erişilmez bir hal aldı. Günümüz sanatçıları bu yeni şartlar altında gerçeklikle doğrudan ilişki kuran yeni stratejiler geliştiriyorlar. Bu stratejilerin en çok uygulandığı medyum internet.
* Bu yazı hazırlanırken kaynak olarak Tate Open Systems sergi kataloğu ve Akbank İşlemsel Sanatlar Sunumu kullanıldı.
Ben bu habere “
